50Internaliny są białkami powierzchniowymi umożliwiającymi internalizację bakterii na drodze fagocytozy. Internalina A (InlA), produkt genu chromosomowego inlA wchodzącego w skład operonu inlAB, jest 800-aminokwasowym białkiem powierzchniowym umożliwiającym infekcję komórek eukariotycznych linii Caco-2 i innych linii komórkowych. Z kolei internalina B (InlB), produkt genu inlB położonego poniżej inlA, jest 630-aminokwasowym białkiem o budowie typowej dla rodziny internalin. InlB rozpoznaje na komórkach ssaczych transbłonowy receptor czynnika wzrostu hepatocytów (HGF, hepatocyte growth factor) c-Met posiadający cytoplazmatyczną domenę o aktywności kinazy tyrozynowej. Znane są jeszcze dwa receptory dla InlB: glikoproteina Clq-R i heparyna lub proteoglikan siarczanu heparyny. Podczas gdy InlA poprzez receptor powierzchniowy E-kadherynę umożliwia wniknięcie L. monocytogenes jedynie do komórek nabłonka, InlB rozpoznając Clq-R wnika do różnych rodzajów komórek gospodarza, włączając: komórki nabłonka, hepatocyty i fibroblasty. Białko p60 (Iap lub CwhA – cell wall hydrolase A), kodowane przez chromosomalny gen iap o wielkości 1425 pz, było pierwszym opisanym czynnikiem związanym z inwazyjnością L. monocytogenes. W przeciwieństwie do większości listeryjnych czynników wirulencji, ekspresja białka p60 nie zależy od pozytywnego regulatora transkrypcji PrfA i regulowana jest posttranskrypcyjnie. W wyniku ekspresji genu iap powstaje 484-aminokwasowy peptyd o 27-aminokwasowej sekwencji sygnałowej. Dojrzałe białko ma strukturę domenową z dwoma silnie konserwatywnymi regionami obejmującymi: 100 aminokwasów na N-końcu i 120 aminokwasów na C-końcu. Białko p60 należy do białek metabolizmu podstawowego, gdyż jest niezbędne do prawidłowego przebiegu podziału komórkowego. Jego aktywność polega na hydrolizie wiązań w mureinie komórek potomnych w okolicy septy, co umożliwia rozdział tych komórek, zapobiegając tworzeniu kilkukomórkowych łańcuszków. Jest głównym białkiem zewnątrzkomórkowym L. monocytogenes, a nieznaczna jego ilość związana jest z powierzchnią komórki. Obecność białek o budowie i funkcji podobnej do p60 L. monocytogenes opisano u wszystkich przedstawicieli rodzaju Listeria.

51Najlepiej poznanym czynnikiem wirulencji jest listeriolizyna O – białko kodowane przez gen hly o względnej masie cząsteczkowej 58 kDa, reprezentujące grupę hemolizyn zależnych od cholesterolu (CDTX – cholesterol-dependend toxins). Toksyny te cechuje wysoki (40-70%) stopień podobieństwa na poziomie sekwencji aminokwasowej. Wykazują one także wiele wspólnych właściwości biochemicznych, a ich podstawową cechą jest aktywność cytolityczna wyłącznie wobec błon biologicznych zawierających cholesterol. Zdolność do wytwarzania tego typu białek posiadają głównie Gram-dodatnie bakterie z rodzaju: Streptococcus, Bacillus, Clostridium i Listeria. Listeriolizyna O jest kluczowym czynnikiem wirulencji L. monocytogenes, a jej brak całkowicie wyklucza patogenność. Jest niezbędna nie tylko w procesie lizy błony fagosomu, ale także podczas wnikania bakterii do wnętrza komórek eukariotycznych oraz ucieczki z wakuoli. Jednym z elementów chroniących błonę komórki żywiciela przed uszkodzeniem jest wysoka aktywność LLO w środowisku o pH kwaśnym (4,5-6,5), tak jak w fagosomie, natomiast niska w pH neutralnym, co odpowiada warunkom panującym w cytoplazmie. Fosfolipaza A (PlcA, PI-PLC) jest wysokozasadowym białkiem (o względnej masie 33 kDa, kodowanym przez gen plcA) wydzielanym pozakomórkowo i wykazującym aktywność fosfodiestrazy. Odznacza się wysoką specyficznością, rozpoznając jako substrat niemal wyłącznie fosfatydyloinozytol (PI). PI-PLC wykazuje znaczną homologię, pod względem sekwencji, do pozostałych fosfolipaz C specyficznych dla fosfatydyloinozytolu izolowanych z bakterii tj. Bacillus thuringiensis, B. cereus, czy Staphylococcus aureus oraz organizmów eukariotycznych jak na przykład Trypanosoma brucei. W wewnątrzkomórkowym cyklu życiowym L. monocytogenes fosfolipaza A współdziała z listeriolizyną O w lizie pierwotnego fagosomu oraz z fosfolipazą B w degradacji wtórnej wakuoli. Mutacja w genie plcA obniża jedynie wydajność ucieczki bakterii z wakuoli, co świadczy o braku zindywidualizowanej fenotypowo funkcji tego białka. Podsumowując, fosfolipaza A w procesie wirulencji L. monocytogenes nie posiada silnie zindywidualizowanej funkcji, a jedynie daje efekt zjadliwości współdziałając z pozostałymi czynnikami wirulencji.